Sjećanja Blaža Sredanovića na Trinaestojulski ustanak i život u okupiranoj Crnoj Gori

Blažo Sredanović, patriota i filantrop, prisjeća se ljetnjih dana 1941. godine kada je Crna Gora ustala protiv fašističke okupacije. Ustanku je prethodilo bombardovanje Cetinja 6. aprila 1941. i kapitulacija Kraljevine Jugoslavije. Italijanska vojska je brzo zauzela grad, a okupacione vlasti su uvele italijanski jezik u školama i formirale marionetsku vladu.

Na Petrodanskom saboru 12. jula 1941. došlo je do podjela unutar Federalističke stranke, dok je Komunistička partija Jugoslavije pozvala na ustanak koji je buknuo 13. jula. Prvi dan oslobođena je Rijeka Crnojevića, a u borbama kod Košćela italijanske snage su pretrpjele velike gubitke i predale se.

Broj ustanika je narastao na oko 30.000, ali glavni dio ustanka trajao je oko šest nedjelja, do novembra kada je italijanska vojska pojačala pritisak. Domaći izdajnici su se pridružili okupatorima, što je otežalo situaciju.

Nakon sloma ustanka, život u okupiranoj Crnoj Gori bio je pod stalnom kontrolom italijanske vojske. Na ulazima u grad postavljane su rampe i straže, a za ulazak je bila potrebna dozvola. Iako su Italijani nastojali pridobiti narod, sukobi i strah su bili prisutni. Većina sela bila je diskretno na strani partizana, a ljudi su se međusobno pomagali u poljoprivrednim poslovima i nabavci osnovnih potrepština.

Sredanović opisuje i svakodnevne detalje života, poput školovanja uz dozvolu okupacionih vlasti, susreta sa italijanskim trgovcem Kavalinijem Lumanajem, te običaje i navike ljudi u tom teškom periodu. "Sreća je što su godine bile rodne, pa da je śeme bačeno na kamen primilo bi se", zaključuje on.